Kiedy można odwołać pełnomocnictwo?

Pełnomocnictwo może wygasnąć z dwóch przyczyn:

  1. odwołania,

  2. wygaśnięcia z mocy prawa na skutek śmierci mocodawcy lub pełnomocnika.

Do okoliczności powodujących wygaśnięcie pełnomocnictwa zalicza się także:

  • zrzeczenie się pełnomocnictwa,

  • nadejście terminu końcowego lub ziszczenie się warunku rozwiązującego,

  • utratę osobowości prawnej przez mocodawcę lub pełnomocnika,

  • dokonanie czynności prawnej przez umocowanego,

  • wygaśnięcie stosunku podstawowego, jeśli umocowanie było ustawowym skutkiem jego nawiązania.

Odwołanie pełnomocnictwa

Mocodawca decydując się na udzielnie pełnomocnictwa konkretnej osobie kieruje się przede wszystkim zaufaniem do niej i przekonaniem, że jest ona w stanie należycie zadbać o jego interesy. Powinien więc mieć możliwość doprowadzenia do wygaśnięcia umocowania danej osoby, gdy utraci to zaufanie. Z pomocą w takiej sytuacji przychodzi przepis art. 101 § 1 Kodeksu cywilnego, który pozwala na odwołanie pełnomocnictwa w każdym czasie. Nie można jednak tego uczynić, gdy mocodawca zrzekł się odwołania pełnomocnictwa z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa.

Odwołanie pełnomocnictwa jawi się jako jednostronna czynność prawna. Mocodawca, który jej dokonuje składa oświadczenie woli. Oświadczenie to może przybrać dowolną formę. Dopuszczalność odwołania pełnomocnictwa w każdym czasie może przeszkodzić w osiągnięciu celu, któremu miało służyć jego udzielenie. Przykładem takiej sytuacji jest pełnomocnictwo udzielone na zabezpieczenie (np. pełnomocnictwo udzielone jednej ze stron umowy przedwstępnej o tzw. silniejszym skutku umocowujące ją do zawarcia umowy przyrzeczonej w imieniu drugiej strony). Odwołanie takiego pełnomocnictwa przekreślałoby możliwość uznania go za skuteczne zabezpieczenie interesów pełnomocnika-wierzyciela na wypadek uchylania się od zawarcia umowy przyrzeczonej przez dłużnika-mocodawcę. W związku z tym ustawodawca dopuszcza możliwość zrzeczenia się przez mocodawcę uprawnienia do odwołania pełnomocnictwa z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa. O wyłączeniu uprawnienia do odwołania pełnomocnictwa należy wspomnieć w treści oświadczenia o jego udzieleniu. Poza tym jego skuteczność uzależniona jest od istnienia wspomnianych przyczyn uzasadniających zrzeczenie się odwołania. Udzielenie pełnomocnictwa nieodwołalnego nie przekreśla możliwości osobistego dokonania czynności, do której mocodawca umocował pełnomocnika, nawet wtedy, gdy reprezentowany jednoznacznie zobowiązał się, że tego nie zrobi. Samodzielnie dokonując takiej czynności mocodawca narazi się jedynie na ewentualną odpowiedzialność odszkodowawczą wobec pełnomocnika z tytułu niewykonania zobowiązania do zaniechania samodzielnego działania.

Śmierć mocodawcy lub pełnomocnika

W przypadku śmierci pełnomocnika lub reprezentowanego pełnomocnictwo może wygasnąć.Śmierć obu tych podmiotów skutkuje tym, że pełnomocnictwo wygasa, chyba że w pełnomocnictwie inaczej zastrzeżono z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa (art. 101 § 2 Kodeksu cywilnego). Jeśli pełnomocnictwo nie wygasa wraz ze śmiercią pełnomocnika, to po jego śmierci kompetencja do dokonywania czynności prawnych w imieniu mocodawcy przysługuje następcom prawnym (spadkobiercom) pełnomocnika. Ukształtowanie pełnomocnictwa jako czynności nie wygasającej wraz ze śmiercią pełnomocnika wiąże się z wieloma problemami w praktyce. Np. nie jest jasne czy spadkobiercy pełnomocnika, którzy dokonują czynności prawnej w imieniu mocodawcy muszą działać wspólnie, czy każdy z nich może działać samodzielnie. Zastrzeżenie o wyłą czeniu skutku wygaśnięcia pełnomocnictwa w razie śmierci mocodawcy można uczynić tylko w treści pełnomocnictwa umocowującego w zakresie takiego rodzaju praw mocodawcy, które przechodzą na jego następców prawnych. Od momentu śmierci pierwotnego mocodawcy pełnomocnik działa bowiem w ich imieniu.

Zrzeczenie się pełnomocnictwa

Powszechnie akceptowanym powodem wygaśnięcia pełnomocnictwa jest zrzeczenie się go przez pełnomocnika. Dopuszczalność zrzeczenia się jest konsekwencją ukształtowania udzielenia pełnomocnictwa jako jednostronnej czynności prawnej mocodawcy. Brak konieczności uzyskania zgody pełnomocnika na udzielenie mu pełnomocnictwa nie podważa podstawowej zasady, zgodnie z którą nikt nie powinien pozostawać stroną stosunku prawnego wbrew swojej woli, na skutek decyzji innego podmiotu, chociażby nie rodziło to dla niego negatywnych następstw. Zasada ta może być realizowana dzięki konstrukcji zrzeczenia się pełnomocnictwa. Zrzeczenie się pełnomocnictwa to czynność prawna jednostronna. Dokonanie tej czynności polega na złożeniu przez pełnomocnika oświadczenia woli, dla którego nie jest wymagana żadna forma szczególna. Oświadczenie to kierowane jest do mocodawcy. W przypadku, gdy zrzeczeniu się pełnomocnictwa sprzeciwia się treść stosunku podstawowego łączącego pełnomocnika z mocodawcą, może ono być uznane za naruszenie zobowiązania narażające pełnomocnika na odpowiedzialność odszkodowawczą. Mimo to zrzeczenie uznaje się za skuteczne.

Obowiązek zwrotu dokumentu pełnomocnictwa po wygaśnięciu umocowania

Po wygaśnięciu umocowania pełnomocnik musi zwrócić mocodawcy dokument pełnomocnictwa (art. 102 zdanie pierwsze Kodeksu cywilnego). Bez znaczenia jest w tym wypadku przyczyna wygaśnięcia umocowania. Przepis ten zabezpiecza interes mocodawcy. Pozostawanie dokumentu w posiadaniu byłego pełnomocnika stwarza bowiem poważne ryzyko dla mocodawcy.

Były pełnomocnik może domagać się wydania poświadczonego odpisu dokumentu pełnomocnictwa ze wzmianką o wygaśnięciu umocowania (art. 102 zdanie drugie Kodeksu cywilnego).